Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 1

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen ahali şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişki eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakadar ve Türk’e özgü anlamında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle kırlan ve giderek anonimleşen bir nazım biçimidir. Yırler esas murabbaklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki murabbaklere (üçlük yahut ikilik de olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise ahali dilinde “rabıt” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yeniden edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Yırnün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir ahali şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en kupkuru özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. şu demek oluyor ki hece nüshası itibarıyla bir sınırlama olmaz.

Yırlerin yüce çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Yırler bu şekilde ahaliın varlıkı olurlar ve ahaliın her kesimine hitap eden sanat adamılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir çalgı türüdür. Yırler çoğu kez, bir natür hikâyeı ya da bir kahramanlık hakkındasında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, yer adlarının, hatta mevzuların dahi değiştiği görüldüğü için, nerede doğduklarını saptamak müşkülleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü yırler olarak dü ayrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı içine düz uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise genellikle düzen havaları yer kırmızıır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da münkesir keyif adı verilmektedir.

Türklerde hizmetlenen konulara bakarak de sınıflama yapan yazarlar vardır. Mevzularına bakarak yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Natür yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Tören yırleri
İş yırleri
Zıtlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Künde yırleri
Zevk ve efsanevi yırleri
Zeybek ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve kırıcıklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri