Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 7

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen enam şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişik eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ilgili ve Türk’e özgü medlulında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve belirli bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle tasarlan ve zamanla anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. Yırler asıl kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki kuartetklere (üçlük yahut ikilik de olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise enam dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında tekrar edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

Yırnün belirli bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir enam şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en saydam özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Doğrusu hece skorsı bakımından bir sınırlama imkânsız.

Yırlerin mehabetli çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Yırler bu şekilde enamın dünyalıkı olurlar ve enamın her kesimine hitap eden sanat erilar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir müzik türüdür. Yırler çoğu kez, bir huy hadiseı ya da bir kahramanlık alınsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, alan adlarının, hatta mevzuların da değişmiş olduğu görüldüğü muhtevain, nerede doğduklarını saptamak hâlleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü yırler olarak dü tefrik yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı muhtevaine düzlük uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise çoklukla desise havaları alan allıkır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da münkesir tarz adı verilmektedir.

Türklerde maslahatlenen konulara bakarak de sınıflama yapan yazarlar vardır. Mevzularına bakarak yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Natür yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Resim yırleri
İş yırleri
Kontralıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Hile yırleri
Doğa ve efsanevi yırleri
Efe ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve elemklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri